Từ điển Hồ Chí Minh học - Hệ thống hóa tri thức, mở rộng cách tiếp cận về Hồ Chí Minh

Sau gần một thập niên kể từ lần ra mắt đầu tiên năm 2017, cuốn sách Từ điển Hồ Chí Minh học do GS.TS. Tạ Ngọc Tấn làm Chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản lần thứ hai (có chỉnh lý, bổ sung và cập nhật). Công trình không chỉ hệ thống hóa những tri thức nền tảng về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh, mà còn cung cấp một phương thức tra cứu thuận tiện về các khái niệm, thuật ngữ, tác phẩm, lời nói và quan điểm tiêu biểu của Người, đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, giảng dạy, học tập và tuyên truyền trong giai đoạn mới.

Cuốn sách "Từ điển Hồ Chí Minh học" do GS.TS. Tạ Ngọc Tấn làm Chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản lần thứ hai (có chỉnh lý, bổ sung và cập nhật).

Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc, được hình thành, phát triển và hoàn thiện trong quá trình hoạt động cách mạng của Người. Từ cuộc đời, sự nghiệp đến tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách; từ những tác phẩm, bài viết, bài nói đến các khái niệm, thuật ngữ và quan điểm gắn với thực tiễn cách mạng Việt Nam, mỗi nội dung đều có thể trở thành một hướng tiếp cận để tìm hiểu, nghiên cứu, học tập Hồ Chí Minh và vận dụng trong thực tiễn cuộc sống.

Chính vì phạm vi rộng và tính hệ thống của đối tượng nghiên cứu, người đọc không chỉ cần những công trình chuyên khảo mà còn cần một tài liệu có khả năng cung cấp nhanh, chính xác những tri thức nền tảng, đồng thời chỉ dẫn để tiếp tục tìm hiểu sâu hơn. Từ điển Hồ Chí Minh học được xây dựng và hoàn thiện theo hướng đó. Là công trình tra cứu chuyên ngành, cuốn sách là kết quả của sự tham gia, cộng tác và đóng góp trí tuệ của nhiều nhà khoa học thuộc các chuyên ngành khác nhau.

Xuất bản lần đầu năm 2017, cuốn sách đã được các nhà khoa học, giảng viên, người học, cán bộ tuyên truyền, báo chí, xuất bản và bạn đọc đón nhận, sử dụng như một tài liệu tham khảo chuyên ngành. Sau gần 10 năm, sự phát triển của ngành Hồ Chí Minh học, những nghiên cứu mới được công bố, cùng yêu cầu ngày càng cao trong nghiên cứu, giảng dạy, học tập và tuyên truyền đã đặt ra nhu cầu rà soát, bổ sung và hoàn thiện công trình.

Trong lần xuất bản này, cuốn sách tiếp tục giữ nguyên kết cấu từ điển, với hệ thống mục từ cung cấp những tri thức cơ bản, tương đối toàn diện về cuộc đời, sự nghiệp cách mạng, tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh; các tác phẩm tiêu biểu, khái niệm, thuật ngữ, danh ngôn và những luận điểm quan trọng của Người. Tuy nhiên, đây không đơn thuần là sự tái bản nội dung. Toàn bộ hệ thống mục từ đã được rà soát, chỉnh lý về nội dung khoa học, cấu trúc, thuật ngữ, cách diễn đạt và trích dẫn; đồng thời đối chiếu với các nguồn tư liệu gốc, của kết quả nghiên cứu mới và các văn kiện của Đảng. Bên cạnh việc cập nhật, hoàn thiện các mục từ đã có, cuốn sách còn bổ sung khoảng 30 mục từ mới, qua đó nâng cao tính khoa học, tính hệ thống và giá trị tra cứu, đáp ứng tốt hơn yêu cầu nghiên cứu, giảng dạy và tìm hiểu về Hồ Chí Minh học.

Các mục từ được sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái tiếng Việt, mỗi mục từ tương đối độc lập nhưng đồng thời có mối liên hệ với các mục từ khác trong cùng hệ thống nội dung. Người đọc có thể bắt đầu từ một khái niệm, thuật ngữ, tác phẩm hay quan điểm, sau đó tiếp tục tra cứu những nội dung liên quan để mở rộng vấn đề. Cách sắp xếp này giúp việc tra cứu nhanh hơn nhưng không làm mất đi tính hệ thống của một công trình nghiên cứu chuyên ngành.

Nội dung các mục từ cũng không đơn thuần dừng ở việc giải thích khái niệm. Nhiều vấn đề được đặt trong mối quan hệ với tư tưởng và thực tiễn hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh, gắn với những tác phẩm, bài viết, lời nói và nguồn tư liệu liên quan. Chẳng hạn, khi tìm hiểu về “Phê bình và tự phê bình”, người đọc có thể tiếp cận mục từ từ mục đích, ý nghĩa đến phương pháp và vai trò của vấn đề này trong việc khắc phục khuyết điểm, phát huy ưu điểm và xây dựng Đảng. Với “Lý luận và thực tiễn”, nội dung giúp làm rõ cách Hồ Chí Minh tiếp thu và vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin vào những yêu cầu cụ thể của cách mạng Việt Nam. Với mục từ như “Chủ nghĩa cá nhân”, cách tiếp cận của cuốn sách cho thấy đây không chỉ là một khái niệm về đạo đức cá nhân, mà còn được đặt trong mối quan hệ giữa lợi ích riêng với lợi ích chung, giữa cá nhân, tập thể, cách mạng và nhân dân; qua đó chỉ rõ chủ nghĩa cá nhân là đặt lợi ích riêng lên trên lợi ích chung. Cách trình bày này giúp người đọc không chỉ “biết” một khái niệm mà còn hiểu được nội hàm và vị trí của nó trong tư tưởng Hồ Chí Minh.

Để bảo đảm độ tin cậy cao nhất, Ban Biên soạn đã quán triệt các nguyên tắc “khoa học, chính xác, hệ thống, nhất quán”, ưu tiên sử dụng các bộ tư liệu gốc như Hồ Chí Minh Toàn tập, Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, các văn kiện mới nhất của Đảng và những công trình nghiên cứu uy tín đã được công bố. Đối với những vấn đề còn có cách lý giải khác nhau, nội dung được lựa chọn theo hướng phù hợp với những nhận thức chính thống đã được xác lập, bảo đảm cách diễn đạt cô đọng, khách quan, chuẩn mực của một công trình từ điển.

Đây cũng là cơ sở để cuốn sách phát huy giá trị không chỉ trong nghiên cứu, giảng dạy và học tập mà cả trong công tác tuyên truyền, báo chí và xuất bản. Đối với những người cần nhanh chóng kiểm tra một thuật ngữ, quan điểm, tác phẩm hay vấn đề liên quan đến Hồ Chí Minh, hệ thống mục từ của cuốn sách cung cấp thông tin nền tảng chuẩn xác, đồng thời chỉ dẫn người đọc trở lại các nguồn tư liệu gốc để nghiên cứu sâu hơn.

Ban Biên soạn đồng thời xác định rõ giới hạn của công trình. Từ điển không nhằm thay thế các chuyên khảo, giáo trình, mà cung cấp những tri thức cơ bản, cô đọng và có hệ thống để người đọc tra cứu, kiểm chứng và tiếp tục nghiên cứu trong các nguồn tài liệu chuyên ngành. Đây là một cách xác định đúng vị trí của một công trình từ điển: không giải quyết thay người đọc mọi vấn đề, mà cung cấp nền tảng cần thiết để tiếp cận vấn đề một cách chính xác và có định hướng.

Công trình được tái bản vào thời điểm rất có ý nghĩa trong bối cảnh yêu cầu nghiên cứu, học tập và vận dụng tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh tiếp tục được đặt ra với những yêu cầu mới. Theo đó, cuốn sách nhằm phục vụ việc nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục và vận dụng tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh, nhất là trong triển khai Chỉ thị số 07-CT/TW, ngày 13/7/2026 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh trong giai đoạn phát triển mới.

Trong “Lời nói đầu” cuốn sách, GS.TS. Tạ Ngọc Tấn nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục làm sâu sắc những giá trị lý luận và thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới. Theo đó, việc nghiên cứu, hệ thống hóa và chuẩn hóa những tri thức cơ bản về Hồ Chí Minh không chỉ có ý nghĩa đối với giới nghiên cứu mà còn góp phần đáp ứng nhu cầu thực tiễn công tác giảng dạy, học tập, tuyên truyền và giáo dục.

Sau gần một thập niên kể từ lần xuất bản đầu tiên, lần xuất bản thứ hai của Từ điển Hồ Chí Minh học tiếp tục khẳng định ý nghĩa của việc xây dựng những công cụ tra cứu khoa học, chính xác và có hệ thống về Hồ Chí Minh. Từ điển Hồ Chí Minh học có thể được xem như một tài liệu tham khảo nền tảng cho nhiều nhóm độc giả. Giá trị của cuốn sách không nằm ở việc bao quát tất cả những vấn đề của Hồ Chí Minh học, mà ở nỗ lực hệ thống hóa, chuẩn hóa và cập nhật những tri thức cơ bản đã được nghiên cứu, kiểm chứng, tạo thuận lợi cho việc tiếp cận một lĩnh vực rộng lớn và không ngừng phát triển.