Là người học trò xuất sắc, cộng sự gần gũi của Bác Hồ, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã có những năm tháng trực tiếp học tập và thấm nhuần sâu sắc tư tưởng, đạo đức và phong cách của Bác. Với nhận thức sâu sắc về giá trị to lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với dân tộc và thời đại, cùng lòng tưởng nhớ, biết ơn sâu nặng vị Cha già dân tộc, ông đã viết nên cuốn sách Hồ Chí Minh - Quá khứ, hiện tại và tương lai nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Cuốn sách được kết cấu gồm hai phần: Phần thứ nhất: Hồ Chí Minh, một con người, một cuộc đời hoạt động phong phú với hiệu quả thiết thực; Phần thứ hai: Hồ Chí Minh sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta.
Ở phần thứ nhất, tác giả tập trung phân tích và khẳng định những cống hiến toàn diện cùng di sản tư tưởng, đạo đức, phong cách của Bác Hồ, nhấn mạnh những giá trị trường tồn đối với dân tộc. Tác giả chỉ rõ nguồn gốc sâu xa để làm nên những thành tựu ấy chính là nhờ Bác đã vận dụng sáng tạo và phát triển học thuyết vĩ đại của Mác - Lênin vào hoàn cảnh Việt Nam, rộng hơn là của các dân tộc bị áp bức. Với ngọn cờ độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, Người đã mở ra con đường giải phóng dân tộc, xây dựng cuộc sống mới tự do, ấm no, hạnh phúc.
Kế thừa truyền thống dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn minh, tiến bộ của nhân loại, ở Người tỏa sáng những phẩm chất đạo đức, tài năng kiệt xuất trong mọi vai trò: người chiến sĩ cộng sản, vị lãnh tụ của đất nước, nhà hoạt động quốc tế, nhà đạo đức, nhà thơ, nhà văn hóa lớn... Những phân tích sâu sắc của tác giả về tư tưởng, lý luận và thực tiễn hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong từng vai trò, từng khía cạnh của cuộc sống giúp bạn đọc hình dung rõ nét về một cuộc đời hoạt động phong phú vì dân, vì nước và đóng góp lớn lao cho hòa bình, tiến bộ trên thế giới.
Trong phần thứ hai, tác giả đi sâu phân tích những thay đổi trong bối cảnh quốc tế và tình hình trong nước, đồng thời khẳng định giá trị thời sự và ý nghĩa chiến lược của di sản tư tưởng Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và phong trào cách mạng thế giới. Quan điểm, tư tưởng của Người về đường lối cách mạng xã hội chủ nghĩa, về cơ chế nhân dân làm chủ, Nhà nước quản lý, Đảng lãnh đạo, về vai trò quan trọng của nguồn lực con người, về đạo đức cách mạng... mãi mãi là những định hướng chiến lược trong xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam. Những đánh giá liên hệ thực tiễn và dự báo của tác giả giúp người đọc nhận thức sâu sắc hơn về ý nghĩa trường tồn của di sản tư tưởng Hồ Chí Minh đối với dân tộc.
