Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, thế kỷ XIX là giai đoạn đầy biến động, đánh dấu bước chuyển từ một xã hội phong kiến đang khủng hoảng sang thời kỳ đấu tranh quyết liệt bảo vệ nền độc lập dân tộc trước sự xâm lược của thực dân Pháp. Trong bối cảnh đó, nhiều sĩ phu yêu nước đã đứng lên, đem tài năng, trí tuệ và tấm lòng son sắt của mình cống hiến cho sự nghiệp cứu nước, bảo vệ non sông. Trong hàng ngũ ấy, Nguyễn Quang Bích (1832 - 1890) là một trong những nhân vật tiêu biểu, để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử tư tưởng và phong trào yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX.
Sinh ra trong một gia đình nhà Nho, Nguyễn Quang Bích sớm thấm nhuần truyền thống trung quân, ái quốc, trọng nghĩa, khinh tài. Ông đỗ Đình nguyên Hoàng giáp năm 1869, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình nhà Nguyễn. Ở bất kỳ cương vị nào, ông đều nổi tiếng là người chính trực, liêm khiết, hết lòng vì dân, vì nước, luôn đặt lợi ích của quốc gia lên trên danh lợi cá nhân.
Hưởng ứng Chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, Nguyễn Quang Bích ở lại vùng rừng núi Hưng Hóa, trực tiếp tổ chức lực lượng, lãnh đạo phong trào kháng Pháp ở vùng Tây Bắc - một trong những chiến khu trọng yếu và bền bỉ nhất cả nước. Với cương vị thủ lĩnh, ông không chỉ là một nhà quân sự kiên cường, chỉ huy các lực lượng nghĩa quân ở Yên Bái, Tuyên Quang, Phú Thọ, Sơn Tây... nhiều lần khiến quân Pháp khiếp sợ, mà còn là một nhà ngoại giao tài trí, biết kết hợp sức mạnh dân tộc với tinh thần đoàn kết các dân tộc thiểu số vùng cao, tạo nên khối liên minh vững chắc, duy trì ngọn lửa kháng chiến nơi biên viễn. Trong hoạt động bang giao, ông còn thể hiện tầm nhìn chiến lược khi chủ trương mở rộng quan hệ, tranh thủ sự ủng hộ của nước láng giềng, góp phần kéo dài sức sống cho phong trào Cần Vương tại miền núi phía Bắc.
Bên cạnh tài thao lược quân sự và ngoại giao, Nguyễn Quang Bích còn là một nhà thơ lớn, để lại nhiều áng thơ thấm đẫm tinh thần yêu nước và nhân văn.
Ở Nguyễn Quang Bích hội tụ đầy đủ những phẩm chất tiêu biểu của lớp trí thức yêu nước cuối thế kỷ XIX - trung thực, nhân nghĩa, cương quyết mà khoan hòa, uyên thâm mà gần gũi nhân dân. Ông là biểu tượng cho sự chuyển mình của tư tưởng Việt Nam trong giai đoạn giao thời: từ trung quân ái quốc đến lòng yêu nước gắn với ý thức độc lập dân tộc.
Cuốn sách Nguyễn Quang Bích - Nhà trí thức yêu nước, thủ lĩnh phong trào kháng Pháp cuối thế kỷ XIX được biên soạn dựa trên nhiều nguồn tư liệu lịch sử, văn học và khảo cứu địa phương đáng tin cậy cùng kết quả của các cuộc hội thảo khoa học cấp quốc gia, đã tái hiện một cách hệ thống cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Nguyễn Quang Bích. Thông qua đó, các nhà nghiên cứu làm sáng rõ bối cảnh lịch sử, chính trị, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, cũng như vai trò đặc biệt của Nguyễn Quang Bích trong phong trào Cần Vương ở vùng Tây Bắc - nơi phong trào kháng Pháp diễn ra quyết liệt và gắn bó mật thiết với đồng bào các dân tộc thiểu số.
Với cách tiếp cận khoa học, khách quan và sự kết hợp giữa nghiên cứu tư liệu lịch sử với phân tích giá trị văn hóa - tư tưởng, cuốn sách giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về vai trò, tầm vóc của Nguyễn Quang Bích - một nhà trí thức lớn, một người con trung liệt trong lịch sử dân tộc. Từ hình ảnh, hành trạng và tư tưởng của ông, chúng ta cảm nhận rõ sức mạnh của lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộc và niềm tin mãnh liệt vào chính nghĩa - những giá trị bất biến, có ý nghĩa sâu sắc trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
