Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn sinh ngày 2/8/1726, mất ngày 11/6/1784, tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ông là vị quan lớn thời Hậu Lê, là nhà văn hóa, nhà thơ và được mệnh danh là nhà bác học lớn của Việt Nam thời trung đại. Với tri thức rộng và nghiên cứu sâu, Lê Quý Đôn để lại hơn 40 bộ sách, bao quát hầu hết các vấn đề về lịch sử, văn hóa, nông nghiệp, thiên văn, địa lý, đặc biệt có nhiều tác phẩm nổi tiếng được coi như bách khoa toàn thư ở nhiều lĩnh vực, trong đó có tác phẩm Vân Đài loại ngữ.
Nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản bộ sách Vân Đài loại ngữ. Bộ sách gồm ba tập, trên cơ sở kế thừa bản dịch do Trần Văn Giáp biên dịch và khảo thích, Trần Văn Khang làm sách dẫn, Cao Xuân Huy hiệu đính và giới thiệu năm 1961, do Nhà xuất bản Văn hóa xuất bản năm 1962; Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin tái bản năm 2006; đồng thời in nguyên bản chữ Hán để độc giả có điều kiện đối chiếu, tìm hiểu rõ hơn các nội dung trong bộ sách.
Tập III gồm hai thiên cuối của bộ sách Vân Đài loại ngữ là Sĩ quy và Phẩm vật.
Sĩ quy gồm 76 điều, tập trung bàn về tư cách, đạo đức, nguyên tắc ứng xử và tiêu chuẩn của người sĩ phu, quan lại; về đạo làm quan với người, với dân, với vua, với quan trên, với ngang vai, với cấp dưới; đúc kết của Lê Quý Đôn về các quy tắc tu dưỡng bản thân và các khuôn mẫu đạo lý, chính trị. Theo ông, “trí thức, người ta có kẻ cao, kẻ thấp; tài năng, có người lanh, người chậm. Đó là do trời phú bẩm. Nhưng, giữ gìn tâm thuật phải nhờ ở công phu tu tỉnh”. Ông cũng cho rằng, “ham muốn và của cải, ai cũng biết răn. Đến như chính sự và học thuật, dù đến bậc danh Nho, túc vọng, mà cũng vẫn cho mình là phải, mà rút cuộc không biết là sai lầm”. Đối với đạo làm quan, ông cho rằng cần có các đức tính minh bạch, nhu hòa, cương nghiêm, chuyển viên, chấp trì, thâm trầm, khai lãng (mở ngỏ), học cổ, thông kim, quảng lượng, công liêm, điều đình, quyết liệt, giản tĩnh, chấn chỉnh...
Phẩm vật gồm 320 điều, giới thiệu những ghi chép về nhà cửa, vật dụng... trong đời sống; thực vật, động vật, khoáng sản trong giới tự nhiên, phản ánh nhận thức của người xưa về thế giới tự nhiên và cách sống hài hòa với thiên nhiên của con người. Theo ông, “cửa nhà, đồ dùng, thuyền xe, áo mặc, ăn uống, mỗi vật có một lý; trời sinh ra nó, thánh nhân thì biết trước lòng dân mà chế vật ấy. Bảo rằng cái gì người làm là không có quan hệ với trời, thì không được”. Ông cho rằng, “cây cỏ, cầm thú, sâu bọ, cua cá, vật gì cũng có một tính riêng. Tính ấy, tự trời phú cho nó; thánh nhân xét rõ đạo trời mà thuận theo tính vật. Bảo rằng: cái gì trời sinh, là không phải để nuôi người, thì không được”. Giữa trời và người, tính không khác nhau, lý với tính không lẫn lộn. Nếu không có trí lự, thì không sáng chế được mọi vật; không có chính sự, thì không làm cho vạn vật thỏa mãn được bản tính.
