Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (02/8/1726 - 11/6/1784), sinh ra tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ông là vị quan lớn thời Hậu Lê, là nhà văn hóa, nhà thơ và được mệnh danh là nhà bác học lớn của Việt Nam thời trung đại. Với tri thức rộng và nghiên cứu sâu, Lê Quý Đôn để lại hơn 40 bộ sách, bao quát hầu hết các vấn đề về lịch sử, văn hóa, nông nghiệp, thiên văn, địa lý. Trong số đó, nhiều tác phẩm nổi tiếng được coi là bách khoa toàn thư ở nhiều lĩnh vực, trong đó có tác phẩm Vân Đài loại ngữ.
Vân Đài loại ngữ được Lê Quý Đôn biên soạn bằng chữ Hán năm 1773 theo phương pháp phân loại và hệ thống hóa tri thức, bao quát nhiều lĩnh vực của tự nhiên, xã hội và con người, từ triết học, lịch sử, văn hóa, giáo dục, văn học, ngôn ngữ đến thư tịch và tri thức về thế giới tự nhiên. Không chỉ kế thừa có chọn lọc tinh hoa học thuật phương Đông, Vân Đài loại ngữ còn phản ánh quá trình sưu tầm, khảo cứu, đối chiếu và tổng hợp công phu của Lê Quý Đôn, thể hiện tư duy khoa học, phương pháp biên khảo nghiêm cẩn và tầm vóc của một học giả bách khoa. Trải qua gần ba thế kỷ, tác phẩm Vân Đài loại ngữ vẫn giữ nguyên giá trị như một nguồn tư liệu nền tảng quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng, văn hóa Việt Nam cũng như nhiều lĩnh vực khác.
Nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản cuốn sách Vân Đài loại ngữ. Cuốn sách được biên soạn trên cơ sở kế thừa bản dịch do Trần Văn Giáp biên dịch và khảo thích, Trần Văn Khang làm sách dẫn, Cao Xuân Huy hiệu đính và giới thiệu năm 1961, được Nhà xuất bản Văn hóa xuất bản năm 1962 và Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin tái bản năm 2006.
Vân Đài loại ngữ gồm chín thiên, mỗi thiên tập trung vào những nhóm tri thức và vấn đề riêng:
“Lý khí” giải thích nguồn gốc vạn vật dựa trên hai phạm trù triết học cốt lõi là lý và khí, qua đó thể hiện quan niệm của người xưa về bản thể luận và vũ trụ quan.
“Hình tượng” bàn luận về thiên văn học, giải thích về các hiện tượng tự nhiên, trình bày về lịch pháp và vạn vật học.
“Khu vũ” bàn về những kiến thức địa lý và mối quan hệ giữa thiên văn với chính trị, chính trị với địa lý.
“Điển tượng” nêu và giải thích ý nghĩa của nhiều từ ngữ Hán học và các thuật ngữ thông dụng; phân biệt cách dùng từ, nguồn gốc tên gọi các sự vật; trình bày những kiến thức về danh vật, chế độ, lễ nghi và các khái niệm trong kinh điển.
“Văn nghệ” lý giải các quan niệm về văn học và giá trị của văn chương; phân tích và dẫn chứng một số thể loại văn như thơ, phú, văn sách, biểu, chiếu...; trình bày nguyên tắc sáng tác, bình thơ và đánh giá tác phẩm.
“Âm tự” tập trung lựa chọn và giải thích cách đọc chữ Hán và mối quan hệ giữa âm và tự; dẫn chứng và phân tích cấu tạo chữ, cách dùng chữ, hiện tượng đồng âm, dị âm; đề cập đến phép phiên thiết, vận thư và các nguyên tắc ngữ âm trong Hán học.
“Thư tịch” giới thiệu một số bộ kinh, sử, tử, tập và các sách quan trọng, kết hợp đánh giá giá trị, nội dung và cách sử dụng từng loại; phân loại thư tịch theo lĩnh vực học thuật và nêu phương pháp đọc sách, lựa chọn sách và tích lũy tri thức.
“Sĩ quy” tập trung luận bàn về đạo học, việc học, phép tu dưỡng và trách nhiệm của người sĩ trong đời sống xã hội, phản ánh quan niệm của tác giả về giáo dục và đạo đức.
“Phẩm vật” giới thiệu những ghi chép về động vật, thực vật, khoáng vật cùng nhiều sản vật khác, qua đó phản ánh nhận thức của người xưa về thế giới tự nhiên.
Vân Đài loại ngữ không chỉ là công trình thể hiện vốn tri thức uyên bác, tư duy khoa học và phương pháp khảo cứu nghiêm cẩn của Lê Quý Đôn, mà còn là nguồn tư liệu quý giúp bạn đọc hôm nay tìm hiểu về lịch sử tư tưởng, văn hóa và tri thức của người Việt Nam thời trung đại.
Việc xuất bản cuốn sách nhân kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn góp phần giới thiệu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản học thuật của một trong những nhà bác học tiêu biểu trong lịch sử dân tộc.
